0 
0 1975માં ગુજરાતના પાંચ લાખ ડેરી ખેડૂતો પૈકી દરેક ખેડૂતે, તેમના જીવન પર ફિલ્મ બનાવવા માટે બે રૂપિયાનું દાન આપ્યું હતું. આ ફિલ્મનું નામ મંથન હતું અને તેનું દિગ્દર્શન શ્યામ બેનેગલે કર્યું હતું.
જ્યારે એક યુવાન બેનેગલ મંથનનો વિચાર લઈને વર્ગીસ કુરિયન પાસે ગયો, ત્યારે તેમણે સ્પષ્ટપણે એમ કહીને ના પાડી દીધી કે તેમની સહકારી સંસ્થા હિન્દી ફિલ્મોને ભંડોળ પૂરું પાડવાના વ્યવસાયમાં નથી. પરંતુ બેનેગલે તેમને ખાતરી આપી કે એક હિન્દી ફિલ્મ ગુજરાતની બહારના વધુ ખેડૂતોને દૂધ સહકારી ચળવળમાં જોડાવા માટે રૂપાંતરિત કરશે અને તેને હાલમાં જે છે તેના કરતાં ઘણી મોટી બનાવશે.
પરંતુ કુરિયન પ્રભાવિત થયા ન હતા. તેથી બેનેગલ અને કુરિયનને 500,000 દૂધ ખેડૂતોમાંથી પ્રત્યેક પાસેથી રૂ.2 દાનની વિનંતી કરીને મંથનને ક્રાઉડફંડિંગ કરવાનો વિચાર આવ્યો. ખેડૂતો ઉત્સાહિત હતા કે તેમના જીવન પર હિન્દી ફિલ્મ બની રહી છે અને સહેલાઈથી સંમત થયા હતા. મંથને એક અઠવાડિયા કરતાં ઓછા સમયમાં રૂ. 10 લાખ એકત્ર કર્યા અને બેનેગલે 45 દિવસમાં નસીર, સ્મિતા પાટીલ, ગિરીશ કર્નાડ અને અમરીશ પુરી જેવા કલાકારો સાથે ફિલ્મનું શૂટિંગ કર્યું, જેઓ ગુજરાતના ગામડાઓમાં સામાન્ય લોકોની જેમ રહેતા હતા.
જ્યારે મંથન રીલિઝ થયું, ત્યારે તે જ 500,000 ખેડૂતો અને તેમના પરિવારોએ ટિકિટ માટે ચૂકવણી કરી અને સમગ્ર ગુજરાતમાં કામચલાઉ ટેન્ટ્સ અને સિંગલ સ્ક્રીન થિયેટરોમાં ફિલ્મ જોઈ અને તેને ભારે હિટ બનાવી. એટલું જ નહીં, કુરિયને વધુ ખેડૂતોને સહકારી શરૂ કરવા, મૂવી રીલ્સ અને પ્રોજેક્ટર સાથેની ટીમો 100 ગામોમાં મોકલવા વિશે શીખવવા માટે ફિલ્મનું મફત વિતરણ કર્યું. લાખો ખેડૂતોએ મંથન નિહાળ્યો અને દૂધ સહકારીનો વિચાર સમગ્ર ભારતમાં જંગલની આગની જેમ ફેલાઈ ગયો.
મંથન વિશે શું છે ખાસ?
મંથન વિશ્વની પ્રથમ ક્રાઉડફંડેડ ફિલ્મ છે. આજે ક્રાઉડફંડિંગ એ ફિલ્મો, મ્યુઝિક આલ્બમ્સ અને ડોક્યુમેન્ટ્રી બનાવવા માટે સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી ફંડિંગ પદ્ધતિ છે. શ્યામ બેનેગલે આ ક્રાંતિની શરૂઆત કરી હતી. 500,000 ખેડૂતોમાંથી, ભારતમાં આજે 18 મિલિયન ખેડૂતો દૂધ સહકારી સાથે સંકળાયેલા છે, જે 80 મિલિયનથી વધુ ગ્રામીણ પરિવારોને નોકરીઓ અને આવક સાથે ટેકો આપે છે. મંથન માત્ર એક ફિલ્મ નહોતી, તે એક ચળવળ હતી જેણે ભારતને 31% બજાર હિસ્સા સાથે વિશ્વના સૌથી મોટા દૂધ ઉત્પાદકમાં પરિવર્તિત કર્યું.
શ્યામ બેનેગલ કોઈ ફિલ્મ નિર્માતા નથી, તેઓ દંતકથા છે.
નિનાદ વેંગુર્લેકર
(મૂળ અંગ્રેજી પરથી)
About the Author
